Μια ασθενική γυναίκα που το μαντείο των Δελφών την «έστειλε» στην ποίηση για να θεραπευτεί, κατέληξε να γίνει εκείνη που έσωσε ολόκληρη πόλη από τον πιο φοβερό στρατό της εποχής της. Η Τελέσιλλα δεν πολέμησε ποτέ επίσημα, δεν κρατούσε τίτλο στρατηγού, όμως όταν το Άργος έμεινε χωρίς άνδρες, εκείνη συγκέντρωσε γυναίκες, ηλικιωμένους και παιδιά στα τείχη της πόλης – και οι Σπαρτιάτες αναγκάστηκαν να κάνουν πίσω.
Η Τελέσιλλα γεννήθηκε στο Άργος γύρω στο 520 π.Χ., σε μια από τις επιφανείς οικογένειες της πόλης. Ήταν όμως, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, μικροκαμωμένη και φιλάσθενη, κάτι που την κρατούσε απομονωμένη από μικρή ηλικία. Απελπισμένη, στράφηκε στο μαντείο των Δελφών για να μάθει τι της επιφύλασσε η μοίρα της. Η απάντηση ήταν σαφής: έπρεπε να υπηρετήσει τις Μούσες.
Η Τελέσιλλα αφοσιώθηκε στην ποίηση με πάθος, βρήκε νόημα ζωής και σκοπό και κατάφερε κάτι σπάνιο για γυναίκα της εποχής της: αναγνωρίστηκε πανελλήνια. Ο επιγραμματοποιός Αντίπατρος ο Θεσσαλονικεύς την κατέταξε ανάμεσα στις εννέα μεγαλύτερες ποιήτριες της αρχαιότητας, μαζί με ονόματα όπως η Σαπφώ και η Κόριννα. Δημιούργησε μάλιστα και δικό της ποιητικό μέτρο, το γνωστό ως «Τελεσίλλειο». Από το έργο της σώζονται σήμερα ελάχιστοι στίχοι, αφιερωμένοι κυρίως στην Άρτεμη και τον Απόλλωνα.
Κανείς όμως δεν θα θυμόταν την Τελέσιλλα μόνο για τους στίχους της.
Γύρω στο 494 π.Χ., ο βασιλιάς της Σπάρτης Κλεομένης Α΄ εκστράτευσε εναντίον του Άργους, σε μια προσπάθεια να περιορίσει τη δύναμή του στην Πελοπόννησο. Με την ευλογία ενός χρησμού των Δελφών που του υποσχόταν πως θα «κυριεύσει το Άργος», ο Κλεομένης πέρασε τον στρατό του με πλοία στη Σηπεία, ανάμεσα στο Ναύπλιο και την Τίρυνθα, όπου τον περίμενε ο αργειακός στρατός.
Η μάχη κατέληξε σε καταστροφή για τους Αργείους. Πολλοί από όσους επέζησαν κατέφυγαν σε ένα ιερό άλσος, όπου, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Κλεομένης διέταξε να βάλουν φωτιά. Ο αριθμός των νεκρών που παραδίδουν οι αρχαίες πηγές ποικίλλει σημαντικά, γεγονός που καθιστά δύσκολο να γνωρίζουμε πόσοι ακριβώς Αργείοι χάθηκαν.
Το βέβαιο είναι ότι το Άργος υπέστη τεράστιες απώλειες και βρέθηκε σε εξαιρετικά δύσκολη θέση, με τον σπαρτιατικό στρατό να βρίσκεται πλέον κοντά στην πόλη.
Η Τελέσιλλα οπλίζει τις γυναίκες
Στην πιο κρίσιμη στιγμή, σύμφωνα με την παράδοση που διέσωσε ο Πλούταρχος, η ποιήτρια πήρε την πρωτοβουλία. Μάζεψε όσους είχαν απομείνει – γέρους, παιδιά και κυρίως γυναίκες – και τους μοίρασε ό,τι όπλο μπορούσε να βρεθεί σε σπίτια και ναούς: τόξα, κοντάρια, σπαθιά, μαχαίρια, ακόμη και ξύλα και πέτρες. Παρέταξε αυτόν τον αυτοσχέδιο στρατό στα τείχη και τις επάλξεις, έτοιμο να υπερασπιστεί την πόλη.
Όταν οι Σπαρτιάτες πλησίασαν, αντί για μια αφύλακτη πόλη βρήκαν μπροστά τους αποφασισμένες γυναίκες με επικεφαλής την Τελέσιλλα, να προσεύχεται στους θεούς: «Ω Άρτεμη, ω Απόλλωνα! Βοηθήστε μας να σώσουμε την πατρίδα».
Οι αρχαίες πηγές, ωστόσο, δεν συμφωνούν απόλυτα για το τι συνέβη στη συνέχεια. Ο Παυσανίας παρουσιάζει τον Κλεομένη να βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα: μια επίθεση εναντίον γυναικών θα αποτελούσε ντροπή για τον ίδιο και τον στρατό του. Ο Πλούταρχος, από την άλλη, παραδίδει μια πιο δραματική εκδοχή, σύμφωνα με την οποία έγινε πραγματική σύγκρουση και οι γυναίκες του Άργους απέκρουσαν τους Σπαρτιάτες.
Όποια εκδοχή κι αν βρίσκεται πιο κοντά στην πραγματικότητα, το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: ο Κλεομένης υποχώρησε. Το Άργος σώθηκε.
Οι Αργείοι δεν ξέχασαν, σύμφωνα με την παράδοση, τι έκανε η Τελέσιλλα. Έχτισαν ναό στον Ενυάλιο – τον πολεμικό Άρη, που στο Άργος λατρευόταν ως θεός των γυναικών – και καθιέρωσαν ετήσια γιορτή, τα «Υβριστικά», όπου οι γυναίκες φορούσαν ανδρικά ρούχα και οι άνδρες γυναικεία, σε ανάμνηση της ημέρας που οι «αδύναμες» έσωσαν την πόλη.
Μπροστά στον ναό της Αφροδίτης έστησαν, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, και μια στήλη με τη μορφή της: κρατούσε ένα κράνος έτοιμη να το φορέσει, με τα βιβλία της σκορπισμένα στα πόδια της – δύο πλευρές της ίδιας γυναίκας, η ποιήτρια και η πολεμίστρια.
Αξίζει να σημειωθεί πως η ιστορικότητα του επεισοδίου αμφισβητείται από αρκετούς σύγχρονους ιστορικούς, που θεωρούν ότι τουλάχιστον ένα μέρος της αφήγησης έχει θρυλικό χαρακτήρα. Άλλωστε, οι αρχαίες πηγές που διηγούνται την ιστορία γράφτηκαν αρκετούς αιώνες μετά τα γεγονότα.
Ό,τι κι αν συνέβη πραγματικά στα τείχη του Άργους εκείνη τη μέρα, όμως, η Τελέσιλλα έμεινε στη μνήμη ως η γυναίκα που, όταν η πόλη της κινδύνευσε, άφησε για λίγο την ποίηση και ανέλαβε να την υπερασπιστεί.
