Βρασίδας: Ο Σπαρτιάτης στρατηγός που έγινε ήρωας στην πόλη που κατέκτησε
Πώς ο Σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας κατέκτησε την Αμφίπολη και πώς οι ίδιοι οι κάτοικοί της τον ανακήρυξαν ήρωα και ιδρυτή τους, αφαιρώντας τον τίτλο από τον αρχικό Αθηναίο οικιστή.
Φανταστείτε μια πόλη να γκρεμίζει το άγαλμα του ιδρυτή της για να υψώσει στη θέση του το άγαλμα εκείνου που την κατέκτησε. Ακούγεται σαν παράδοξο – όμως αυτό ακριβώς συνέβη στην Αμφίπολη το 422 π.Χ. Οι κάτοικοι μιας πόλης που είχε πέσει σε ξένα χέρια, όχι μόνο δεν μίσησαν τον κατακτητή τους, αλλά τον έθαψαν εντός των τειχών με τιμές που επιφυλάσσονταν αποκλειστικά σε θεούς και ιδρυτές. Αφαίρεσαν μάλιστα αυτόν ακριβώς τον τίτλο -του «οικιστή»- από τον Αθηναίο στρατηγό Άγνωνα, ο οποίος είχε ιδρύσει την πόλη σαράντα χρόνια νωρίτερα, και τον έδωσαν σε έναν Σπαρτιάτη. Ο άνθρωπος αυτός ήταν ο Βρασίδας.
Το 424 π.Χ., ο Πελοποννησιακός Πόλεμος βρισκόταν στον έβδομο χρόνο του και ο Βρασίδας είχε μεταφέρει το μέτωπο στη Μακεδονία, όπου η Αμφίπολη -πλούσια σε ξυλεία και κοντά στα χρυσωρυχεία του Παγγαίου- αποτελούσε το πιο πολύτιμο αθηναϊκό προπύργιο της περιοχής. Ο υπερασπιστής της πόλης ήταν κανείς άλλος από τον ίδιο τον Θουκυδίδη, τον μετέπειτα ιστορικό. Ο Βρασίδας, όμως, δεν χρειάστηκε να ρίξει την πόλη με τη βία. Έπεισε τους κατοίκους να παραδοθούν με ευνοϊκούς όρους, προτού καν φτάσουν ενισχύσεις.
Το πραγματικά ασυνήθιστο δεν ήταν η κατάκτηση, αλλά αυτό που ακολούθησε. Αντί να επιβάλει σκληρή κατοχή, ο Βρασίδας κυβέρνησε την Αμφίπολη με δικαιοσύνη και απάλλαξε τους κατοίκους της από τους δυσβάσταχτους φόρους που τους επέβαλλε η Αθήνα. Σε κάθε πόλη της αθηναϊκής συμμαχίας που πλησίαζε, παρουσιαζόταν όχι ως εισβολέας, αλλά ως ελευθερωτής – και, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, το έκανε με τέτοια ευγλωττία και προσωπική γοητεία που σπάνια συναντούσε κανείς σε Σπαρτιάτη στρατιωτικό. Οι υποσχέσεις του έβρισκαν πρόσφορο έδαφος σε πληθυσμούς που λαχταρούσαν να απαλλαγούν από την οικονομική ασφυξία της Αθήνας, και σιγά-σιγά ο «εχθρός» άρχισε να γίνεται σύμμαχος στα μάτια των ανθρώπων που είχε υποτάξει.
Το τίμημα της δόξας
Δύο χρόνια αργότερα, το 422 π.Χ., οι Αθηναίοι επιχείρησαν να ανακτήσουν την πόλη υπό τον στρατηγό Κλέωνα. Ο Βρασίδας τους αιφνιδίασε με έφοδο πριν προλάβουν να ανασυνταχθούν, οδηγώντας τους Σπαρτιάτες σε μια συντριπτική νίκη: 600 Αθηναίοι νεκροί, ανάμεσά τους κι ο ίδιος ο Κλέων, έναντι μόλις επτά Σπαρτιατών. Στη μάχη αυτή, όμως, τραυματίστηκε θανάσιμα κι εκείνος. Πρόλαβε μόνο να ακούσει ότι οι δικοί του νίκησαν, προτού πεθάνει.
Ό,τι ακολούθησε δεν έχει πολλά προηγούμενα στην αρχαία ιστορία. Η Αμφίπολη έθαψε τον Βρασίδα εντός των τειχών, μπροστά στην αγορά – τιμή που, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, επιφυλασσόταν αποκλειστικά σε ήρωες-οικιστές πόλεων, ποτέ σε απλούς στρατιωτικούς, και σχεδόν ποτέ σε ξένους. Καθιέρωσαν ετήσιους αγώνες και θυσίες στη μνήμη του, τα λεγόμενα «Βρασίδεια». Το 1976, αρχαιολόγοι που έσκαβαν στην περιοχή για το νέο μουσείο της πόλης βρήκαν έναν ασύλητο τάφο με ασημένια λάρνακα και χρυσό στεφάνι ελιάς – ακριβώς στο σημείο και με τη χρονολόγηση που ταιριάζουν στον θρυλικό στρατηγό. Σήμερα είναι επισκέψιμος στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αμφίπολης.
Η ιστορία του Βρασίδα ανατρέπει κάθε διαίσθηση για το πώς λειτουργεί η κατάκτηση: ένας άνδρας που πάτησε μια πόλη με το σπαθί, κατάφερε να την κερδίσει με τη δικαιοσύνη – και έγινε πιο αγαπητός εκεί απ’ όσο ήταν ποτέ ο ίδιος του ο ιδρυτής. Δεν είναι τυχαίο που ο αρχαίος κόσμος τον αποκαλούσε «Αχιλλέα του Πελοποννησιακού Πολέμου». Λίγοι στρατιωτικοί ηγέτες κατάφεραν ποτέ να μετατρέψουν τον φόβο σε αφοσίωση τόσο γρήγορα – και να το πληρώσουν με τη ζωή τους στο απόγειο αυτής της αφοσίωσης.
Βρασίδας: Η ίδια του η μητέρα αρνήθηκε να θρηνήσει σαν ήρωα
Ο Βρασίδας είχε μόλις πεθάνει στη μάχη της Αμφίπολης, νικώντας τους Αθηναίους στην τελευταία του πράξη. Η πόλη που είχε κατακτήσει τον έθαβε πια σαν θεό: εντός των τειχών, μπροστά στην αγορά, με τιμές που κανονικά επιφυλάσσονταν μόνο σε ήρωες-ιδρυτές. Κάτοικοι της Αμφίπολης ταξίδεψαν ως τη Σπάρτη για να συλλυπηθούν τη μητέρα του, την Αργιλεωνίδα, και να της περιγράψουν πόσο γενναίος υπήρξε ο γιος της – ο γενναιότερος άνδρας που είχαν γνωρίσει, της είπαν.
Ίσως περίμεναν δάκρυα υπερηφάνειας. Αντ’ αυτού, εκείνη έκανε μια ερώτηση: αν ο γιος της πέθανε με τρόπο άξιο της Σπάρτης. Όταν οι επισκέπτες επιβεβαίωσαν με έμφαση πως ναι, ήταν ο καλύτερος απ’ όλους τους Λακεδαιμόνιους, η Αργιλεωνίδα απάντησε ψύχραιμα: ο γιος της ήταν όντως γενναίος και καλός – αλλά η Σπάρτη είχε πολλούς άνδρες ανώτερούς του.
